Reinier's Blog

Het lijkt wel ruzie

Meer dan blokfluitles zat er in mijn jeugd niet in. Daar hadden mijn broer en ik nog geluk mee, want mijn moeder had de met geld van mijn oma gekochte fluiten in de zak van Sinterklaas gestopt en in het bijgesloten gedicht werden (zonder overleg met mijn vader) de lessen aangekondigd. Groepsles bij de privé-muziekschool van het echtpaar Geitenbeek. Met drie of vier leeftijdsgenoten zaten we aan een langwerpige tafel,  ieder een klein tafellessenaartje voor zich en daarop kleine langwerpige muziekboekjes. Aan het hoofd van de tafel mevrouw Geitenbeek, die om de haveklap “Het lijkt wel ruzie” over de kakofonie heen gilde en het terloops over haar opkomende hoofdpijn had. Eigenlijk konden Huibert en ik het best goed, maar ook toen waren we al ongelooflijk eigenwijs. Wij weigerden bijvoorbeeld uit een bundeltje “Ländler”, Oostenrijkse of Duitse volksliedjes, te spelen. Dat was geen serieuze muziek.

Op zoek naar een echt instrument

Toen ik op het gymnasium zat, ruilde ik de sopraanblokfluit voor een altblokfluit in en moest even leren dezelfde grepen voor andere noten te gebruiken. Veel moeite kostte me dat niet. Ik studeerde een sonate van Händel in die een klasgenoot dan op de piano begeleidde. Ook kocht ik 45-toerenplaatjes van de reeks “Spiel mit”.

Toen ik een paar jaar later in Utrecht ging studeren, kreeg ik sterk de behoefte om een ‘echt’ instrument te gaan spelen. Frans Brüggen vertelde op een concert in 1968 dat blokfluit een bijzonder moeilijk instrument was en eigenlijk niet geschikt voor de muzikale ontwikkeling van amateurs. Je kan er bijna geen dynamiek me realiseren, bijvoorbeeld. Ik was het daarmee eens en ik wilde iets anders. Waarschijnlijk nog in het eerste jaar van mijn studie trok ik de stoute schoenen aan en maakte een afspraak bij de muziekschool, die zich niet ver van de domtoren bevond.

Vindt u viool mooi?

Ik meldde bij de receptie en werd de kamer van een mevrouw (M) binnengelaten. Misschien was  zij de directeur (directrice in die tijd).

M: U heeft een afspraak met ons gemaakt. Wat kunnen we voor u doen?

R: Ik heb tijdens mijn lagere schooltijd blokfluit leren spelen en ben daar op de middelbare school mee doorgegaan, maar het instrument bevalt me niet. Ik wil wel eens een serieuzer instrument met meer mogelijkheden gaan bespelen.

M: Ja, dat kan ik me wel voorstellen. Waar had u aan gedacht?

R: Omdat ik al een blaasinstrument bespeel, had ik weer aan een blaasinstrument gedacht.

M: Welk instrument bezit u dan?

R: Naast mijn blokfluit bezit ik geen instrument en veel geld heb ik ook niet om er een aan te schaffen. Ik heb gehoord dat je ook instrumenten op de muziekschool kunt lenen of huren. Ik zou graag klarinet gaan spelen. Heeft de Utrechtse muziekschool een klarinet te huur?

M: Ik moet u helaas teleurstellen. De paar instrumenten die wij nog bezitten – sorry dat ik het zo zeg – zijn gewoon brandhout. Ik zou niemand aanraden daarop te gaan spelen! U zegt dat u geen instrument bezit. Maar is er dan geen enkel instrument in de familie dat u kunt gebruiken.

R: Tja, die zijn er eigenlijk niet, behalve violen dan, die zijn er wel.

M: Heeft u er dan niet aan gedacht viool te gaan spelen?

R: Dat kan toch helemaal niet! Daar moet je toch op heel jonge leeftijd mee beginnen.

M: Het is niet gemakkelijk, maar het kan best. Dan wil ik u toch één vraag stellen. Vindt u viool een mooi instrument?

R: Zonder meer! Ik vind viool misschien wel het mooiste instrument dat er bestaat. Sonates van Mozart en Beethoven: dat is mijn lievelingsmuziek.

M: Waarom probeert u het dan niet?

Na nog wat heen-en-weergepraat kwamen er formulieren op tafel. Ik vulde het instrument ‘viool’ in het verklaarde mij akkoord met de financiële voorwaarden.

Violen met tranen

Maar een viool had ik nog niet. De viool van mijn in het concentratiekamp omgekomen grootvader lag nog onder het bed van mijn Oma. Geen sprake van dat ik dat bijna heilige instrument zou mogen hebben. Bovendien dacht de familie dat het heel veel waard was, een echte Maggini. Er was in de verre familie nog ergens een viool, die mijn moeder met heel veel moeite voor mij te pakken kreeg. Ook deze viool was met emotionele geschiedenissen uit de Tweede Wereldoorlog verbonden en er vloeiden tranen voordat mijn moeder hem meekreeg.

Ben Lansdorp en Jaap Hillen

Een paar weken later kreeg ik een uitnodiging van vioolleraar Ben Lansdorp en tweede violist uit het Utrechts Symfonieorkest. Met de nodige scepsis begon deze aardige man aan onze wekelijkse lessen. Na een jaar moest ik voor een soort examentje voorspelen op de muziekschool. Meneer Lansdorp was niet ontevreden: hij noemde mij een ‘witte raaf’ en in het getuigschrift van de muziekschool stond: ‘gezien de korte tijd die Reinier les heeft, een heel behoorlijk resultaat.’

In die tijd zong ik al in het USKO, Utrechts Studenten Koor en Orkest onder leiding van Jaap Hillen. Na twee jaar vioolles verwisselde ik mijn plaats in het koor met een plaats achteraan de tweede violen. Jaap Hillen kwam ik in de vroege jaren 80 weer tegen als dirigent van het HBG, Haags Barok Gezelschap, waarin in ik samen met Petra tot zijn dood in het jaar 2008 speelde.

Nog steeds speel ik met plezier viool en de laatste jaren steeds meer. Zie onder meer deze blog. 

Noot

De 'Maggini' van mijn Opa bleek een zwaar beschadigde kopie te zijn, niet veel waard dus. De viool van de andere familie heb ik op straat in Utrecht kapot laten vallen(!), maar vioolbouwer Stam in Utrecht vond deze niet het repareren waard. Wel was hij geïnteresseerd in het mooie 'kopje'. Ik ben toen op de viool van mijn Opa gaan spelen totdat een van mijn volgende vioolleraren (Irene den Herder) hem niet geschikt vond en mij min of meer dwong een wat moderner en luider instrument van haar over te nemen.

Verhalen

Leerlingen van Mimi Mitchell brachten afgelopen zondag (19 juni 2022) op een voorspeelmiddag een of meerdere stukken ten gehore: voor viool alleen of viool met andere instrumenten als klavecimbel, viola da gamba en blokfluit.

Een muziekstuk is een verhaal tussen twee stiltes. Muziek uitvoeren  is dat verhaal vertellen. Je moet het in de juiste volgorde op een goede manier vertellen. Muziek gaat altijd ergens heen, soms naar een duidelijke conclusie. Soms laat muziek je in verwarring achter. Op deze middag was mijn belangrijkste stuk een solo-fantasie van Telemann, een stuk waarin in korte tijd totaal verschillende emoties tot uitdrukking komen.

Het eerste verhaal

Maar voordat ik mijn viool het verhaal van Telemann liet vertellen, vertelde ik zelf een kort verhaal in woorden. Hier eerst een korte versie van wat ik verteld heb.

“Voor mij is dit vanmiddag een heel bijzondere uitvoering. Ik weet zeker dat het voor iedereen een bijzonder moment is. Iets meer dan twee jaar geleden in maart bracht de eerste Corona-golf het land tot stilstand. Dat had ook voor de muziek ernstige gevolgen. Niets ging meer zoals wij gewend waren. Geplande uitvoeringen konden niet doorgaan. Bang voor besmetting zegden mensen hun muzieklessen af of besloten muzieklessen via internet voort te zetten. Ensembles konden niet meer repeteren, laat staan nieuwe stukken instuderen. Beroepsmusici hadden geen werk meer. Voor veel amateurs viel een belangrijk deel van hun sociale leven in duigen.

Voor mij persoonlijk kwam hier nog iets vervelends bij. Toen ik half maart met Petra een wandeling naar Warmond maakte, merkte ik opeens dat ik moeite had rechtdoor te lopen. Ik raakte steeds van het wandelpad af. Ik had mijn benen niet meer helemaal onder controle. Na een reeks standaardonderzoeken in het ziekenhuis wist ik het: ik had een CVA, een herseninfarct, gehad. Met een stapel pillen stond ik een paar uur later weer op straat.

Ik had geluk gehad, want de gevolgen van het infarct vielen mee. Wel schrok ik ervan dat ik grote problemen had met viool spelen. Die dag had ik, zonder dat ik het door had, de stok aan de verkeerde kant van de kam gezet. Mijn eerste gedachte was: ik zal nooit meer viool kunnen spelen. Maar die conclusie wenste ik niet te accepteren. Door de telefoon vertelde ik Mimi het verhaal en ik vroeg haar of zij mij les zou willen geven met het doel de stok weer onder controle te krijgen. Ik was heel blij dat zij dit wilde. Het kon alleen niet in Amsterdam, want na mijn CVA kon ik voorlopig niet meer auto rijden en ik had geen zin om in het openbaar vervoer Coronavirussen in te ademen. Vanaf dat moment had ik elke week 20 minuten vioolles via skype. Mijn streek knapte snel op. Alles was nu op de rechterarm en rechterhand gericht. De linkerhand had even geen aandacht. Na 20 minuten skype-les was ik in de regel zo uitgeput dat ik uren kon slapen. De vioolles hielp mij blijkbaar om de teloorgegane verbindingen in mijn hersenen opnieuw aan te leggen en dat is vermoeiend. Er gebeurde daardoor ook iets leuks: na dit herstel was mijn streek beter dan ooit tevoren. Oude fouten waren met de kapotte cellen verdwenen.

Gelukkig was ik na verloop van tijd weer in staat om naar Amsterdam te rijden en had ik – op gepaste afstand – weer gewoon ouderwets les en weer steeds langer. Ik had vanaf dat moment elke week minstens een uur les. Viool had nu mijn volledige aandacht. Daarbij speelde Telemann een belangrijke rol. De solo-fantasieën zijn heel mooie muziek, maar we gebruikten ze vooral als heel mooie maar verdomd moeilijke etudes, niet alleen voor de rechterhand, vooral ook voor een stabiele en secure linkerhand met al die dubbelgrepen en overgangen tussen lage en hoge snaren. Ook Mimi moest ze serieus gaan studeren. Vlak voor mijn vioolles stuurde ze vaak een e-mail met de vraag: welk deel moet ik deze week studeren?

Langzaam werden die fantasieën wel iets meer dan etudes. Ik zal er nu één voor jullie spelen. Het is fantasie nr. 7 in Es. Natuurlijk zal ik de nodige fouten maken, maar ik ben heel blij dat ik na deze tegenslag van twee en een half jaar geleden het stuk hier mag voordragen, wat zonder het geduld en de goede lessen van Mimi nooit gelukt zou zijn."

Het tweede verhaal

De fantasie is een prachtig verhaal. Het begint met een teder en tikkeltje melancholiek Dolce, dat ik heel rustig probeer te spelen. Het daarop volgende allegro is vrolijk en vol energie, maar ik speel het niet te snel. Het daarop volgend Largo (nu in c-klein) is een juweeltje vol met mooie contrasten en diepe emoties. Het maakt schitterend gebruik van de verschillende karakters van de vier snaren. Ik vind het altijd jammer als ik met de lage c aan het einde kom. Ik zou dit stuk nog wel 20 minuten door willen spelen, maar het daarop volgende spetterende presto vol grote sprongen tussen laagste en hoogste noten is toch een mooi slot van deze fantasie.

____